Voorbeelden van monumenten

Kenmerkend voor archeologische monumenten in Nederland is dat het grootste deel onder het oppervlak ligt. Bij een klein deel gaat het om in het oog springende monumenten als Hunebedden en grafheuvels. Hieronder staan een aantal voorbeelden van archeologische rijksmonumenten in Nederland.

Bijna 49.000 plekken zijn omschreven als archeologische vindplaatsen, en iets minder dan 1500 genieten bescherming als archeologisch rijksmonument. Archeologische rijksmonumenten zijn terreinen van zeer hoge archeologische waarde.

Zichtbare en onzichtbare monumenten

Er zijn zichtbare en onzichtbare archeologische monumenten. Hunebedden zijn de meest in het oog springende monumenten en zijn daarom erg populair. Bij een groot deel van de archeologische monumenten gaat het echter om locaties waarvan we weten dat er veel informatie onder de grond ligt. Aan het landschap zelf is dan met het blote oog niet zoveel te zien. Zichtbare monumenten vallen ook lang niet altijd op. Vaak gaat het om markeringen in het landschap die bijna alleen vanuit de lucht zijn waar te nemen. Ook zal de nietsvermoedende voorbijganger een grafheuvel vaak niet als zodanig herkennen. Toch zijn er met een beetje basiskennis in het Nederlandse cultuurlandschap veel sporen uit het verleden te ontdekken.

Beschermingsprogramma archeologieBeschermingsprogramma archeologie 2013

Bij het aanwijzen van monumenten spelen een aantal factoren een rol. Denk aan zeldzaamheid (qua aard, datering, of complextype), draagvlak bij gemeente en eigenaar en een representatief monumentenbestand. In het verleden zijn vooral zichtbare archeologische relicten aangewezen als rijksmonument. Onzichtbare archeologie en resten uit specifieke historische perioden zoals de vroege prehistorie, zijn ondervertegenwoordigd. Om dit hiaat te vullen, is het beschermingsprogramma archeologie 2013 in het leven geroepen. Binnen dit programma zijn 28 vindplaatsen voorgedragen voor wettelijke bescherming. Lees meer over het beschermingsprogramma en de 28 vindplaatsen in de publicatie Beschermingsprogramma archeologie 2013.

Voorbeelden

Hieronder staan een aantal voorbeelden van archeologische rijksmonumenten. Deze lijst is niet representatief en uitsluitend bedoeld om de diversiteit aan te geven van het Nederlandse archeologische monumentenbestand.


appelboomgaard op het plateau boven de vuursteenmijnenPrehistorische Vuursteenmijnen

In het Zuid-Limburgse heuvelland ligt bij Sint Geertruid het oudste industriële monument van Nederland. Zo’n 6000 jaar geleden werden deze mijnen gegraven om vuursteen uit kalklagen te kunnen bikken Zo is een uitgestrekt gangenstelsel ontstaan.



Grafheuvel in het Strubben-KniphorstbosGrafheuvels

Grafheuvels vormen de grootste groep zichtbare archeologische objecten. De grafheuvels in het Strubben-Kniphorstbos zijn opgeworpen vanaf de nieuwe steentijd. De Strubben-Kniphorstbos is een natuurgebied tussen Anloo en Schipborg in de Nederlandse provincie Drenthe. Het is het enige archeologische reservaat van Nederland.
 

hunebed bij BorgerHunebed bij Borger

Het grootste hunebed van Nederland is D27 bij Borger en ook het eerste hunebed dat werd onderzocht. Al in 1680 werd hier onder leiding van dichteres Titia Brongersma de schop in de grond gezet. In 2010 werden bodemscans uitgevoerd, waaruit bleek dat de kans op ongeschonden voorwerpen onder de grond hoog is.
 

De fundamenten van een Romeinse villa opgegraven in Kaalheide bij Kerkrade

Romeinse villa

In 1950 werden de fundamenten van een Romeinse villa opgegraven in Kaalheide bij Kerkrade. Dit soort overblijfselen is zeldzaam; in de middeleeuwen werd al het bouwmateriaal opnieuw gebruikt voor bouwwerken. Alleen de kelders en de fundamenten van Romeinse bouwwerken zijn hier en daar bewaard gebleven.
 

op Marken liggen vijftien terpen uit de late middeleeuwen
Marken

Marken is een voormalig eiland, nu een schiereiland gelegen in het Markermeer. Hier zijn vijftien terpen uit de late middeleeuwen te vinden. De bewoners beschermden zich tegen het water door woningen op verhogingen te bouwen en dijken rond het eiland aan te leggen.


 
 

bij Medemblik ligt een laat middeleeuws scheepswrak in de voormalige Zuiderzee

Waddenzee

Een belangrijk deel van het Nederlandse bodemarchief ligt onder water. Onder het oppervlak van de Nederlandse buitenwateren gaan de nodige gezonken schepen schuil. Op deze foto is de locatie te zien van een laat middeleeuws scheepswrak in de voormalige Zuiderzee bij Medemblik.


 

resten van fortificaties bij de linie van Axel

Linie van Axel

In Zeeuws-Vlaanderen zijn nog veel resten uit de tachtigjarige oorlog aanwezig. Door het landschap lopen liniedijken van de Staatsen en Spanjaarden. Op bepaalde punten in deze linies zijn vierkante omwallingen zichtbaar. Dit zijn de resten van fortificaties. Dit fort bij Axel maakt onderdeel uit van de Staats-Spaanse linies.