Waardenkaarten en lokale onderzoeksagenda's

De archeologische waarden- en beleidskaart en een lokale onderzoeksagenda zijn goede hulpmiddelen om tot beleidskeuzes te komen.

De ambities van de gemeente worden verwoord in een nota en vastgelegd in een verordening. Hierin kan de gemeente de punten benoemen die prioriteit hebben. Denk hierbij aan het opstellen van een waarden- en beleidskaart om vast te leggen waar archeologie in situ behouden dient te blijven. Daarnaast kan worden nagedacht over zaken als publieksparticipatie, hoe de gemeente omgaat met vrijwilligers in de archeologie, de financiering van onderzoek, maar ook de deponering van vondsten. Is er bijvoorbeeld behoefte aan een eigen archeologiedepot, museum of bezoekerscentrum? Een inventarisatie van aanwezige waarden en een lokale onderzoeksagenda zijn goede hulpmiddelen om tot dit soort beleidskeuzes te komen.

Archeologische waardenkaart/beleidskaart

Een archeologische waardenkaart of beleidskaart brengt de bekende en verwachte archeologische waarden van een gemeente in beeld. Deze kaart is een waardevol hulpmiddel bij de totstandkoming van bestemmingsplannen en ander gemeentelijk beleid. Hieronder zijn een aantal aandachtspunten bij het maken van een waardenkaart/beleidskaart op een rij gezet.

  • Maak de digitale kaart op als dwg-, dxf- of dgn-bestand, gekoppeld aan het Rijksdriehoeksstelsel. Dan kan de archeologische waardenkaart als een ‘laag’ in het bestemmingsplantekeningenbestand worden opgenomen.
  • Bedenk van tevoren voor welke doelen de kaart wordt gebruikt en pas daar de schaal op aan. Gemeentelijke waarden- en beleidskaarten worden vaak gebruikt als input voor het bestemmingsplan.
  • Stel in de gunning als eis dat de kaart in het bestemmingplan te implementeren moet zijn.
  • Een archeologische waardenkaart is opgebouwd uit verschillende thematische kaartlagen. Deze lagen moeten afzonderlijk van elkaar raadpleegbaar zijn.
  • Voor de bestemmingsplannenmakers is het nuttig als in de tekeningenset van de archeologische waardenkaart/beleidskaart een digitale tekening zit waarin de voor het bestemmingsplan relevante indeling is getekend. Deze tekening kan dan een-op-een worden vertaald naar het bestemmingsplan.
  • Denk al bij het opstellen van een archeologische waardenkaart en beleidskaart na over de mogelijkheden voor actualisatie. Dit gaat niet alleen over de kaart zelf, maar ook over de voorschriften in het bestemmingsplan.
  • Neem in het archeologiebeleid op na welke looptijd het beleid wordt geëvalueerd en herzien.

Lokale onderzoeksagenda archeologie

Een onderzoeksagenda archeologie geeft een opsomming van belangrijke archeologische thema’s, kennislacunes en vragen. Dit maakt een beoordeling van de wetenschappelijke waarde van archeologische vindplaatsen mogelijk; sommige vindplaatsen leveren meer informatie op dan andere. Een onderzoeksagenda helpt dus bij het maken van keuzes. Wanneer een vindplaats de potentie heeft om belangrijke vragen te beantwoorden, kan dit leiden tot een hogere waardering en prioritering. De gemeente kan dergelijke afwegingen vertalen in beleid. Daarnaast geeft de onderzoeksagenda inhoudelijk sturing aan opgravingen en helpt bij de formulering van onderzoeksvragen.

Op landelijk niveau bestaat er een Nationale Onderzoeksagenda Archeologie (NOaA). De relevantie van onderzoeksvragen kan regionaal of lokaal echter anders zijn dan op landelijk niveau. Daarom kan een aanvullende regionale of lokale onderzoeksagenda nuttig zijn. Verscheidene provincies, regio’s en gemeenten hebben al een onderzoeksagenda op kleinere schaal vastgesteld. Een inventarisatie van alle gemeentelijke, regionale en provinciale onderzoeksagenda's is hier te vinden.

Kleinschalig onderzoek naar diepgelegen archeologisch kansrijke afzettingen

In sommige gebieden in Nederland liggen archeologische waarden dicht aan het oppervlak en zijn daardoor erg kwetsbaar. In andere gebieden hebben zich dikke lagen sediment afgezet over archeologische resten. Dat is bijvoorbeeld het geval in de Flevopolder, waar de voormalige Zuiderzee dikke lagen klei op archeologische resten heeft afgezet. Door die beschermende afzettingen zijn ook resten van organisch materiaal (hout, leer, riet, botten, zaden) bewaard gebleven. Dit is een zeldzame situatie, zeker in internationaal opzicht. Daarom is het – wanneer dit bodemarchief vanwege diepgaande activiteiten wordt bedreigd – de moeite waard archeologisch onderzoek uit te voeren.

Voortschrijdend inzicht

Hoe kunnen nieuwe inzichten voortkomend uit archeologisch onderzoek worden vastgelegd zodat de archeologische waardenkaarten, gemeentelijke onderzoeksagenda en het archeologisch beleid actueel blijven?

  • Registreer nieuwe informatie niet alleen bij de afdeling Archeologie, maar zorg ervoor dat deze ook door andere afdelingen (bijvoorbeeld Vergunningverlening) kan worden geraadpleegd zodat er bijvoorbeeld checklists voor procedures kunnen worden opgesteld.
  • In de uitvoeringspraktijk van het beleid is het vooroverleg cruciaal. Juist tijdens informeel vooroverleg voorafgaand aan een vergunningaanvraag kan actuele kennis uit de praktijk worden ingebracht.
  • Binnen het gemeentelijke apparaat moet worden bijgehouden welk onderzoek heeft plaatsgevonden sinds de archeologische waarden-, beleidskaart of onderzoeksagenda is vastgesteld en of dit onderzoek nieuw licht werpt op de gegevens en verwachtingen die op de kaart zijn weergegeven. Door overzicht te houden kan ook beter gestuurd worden op synthetiserend onderzoek.
  • Neem in het Programma van Eisen van archeologisch onderzoek op wat er op de betrokken locatie al aan archeologisch onderzoek heeft plaatsgevonden.